አሁን ባየሁ ቁጥር የድልድዩን ጦርነት ሙስሊሞችን የማስታውስ የፖለቲካ አንጃ አለ።
ይህን ጦርነት ስታነብ ይህን የፖለቲካ አንጃ ታውቀዋለህ

የእስልምና ወታደራዊ ታሪክ ብዙ ጠቃሚ እና በማንኛውም ጊዜ ልንማርባቸው የሚችሉ ትምህርቶችን ይሰጠናል። ሙስሊሞች የተሸነፉባቸው ጦርነቶች እንኳን ቆም ብለን ለሽንፈት ያበቁትን ምክንያቶች እንድንመረምር ይጠይቃሉ። ከነዚህ ጦርነቶች ውስጥ በጣም ዝነኛ የሆነው የሻዕባን ሃያ ሶስተኛው የሂጅራ አቆጣጠር በ13ኛው አመት የተካሄደው የድልድይ ጦርነት ነው።
የውጊያ ዝግጅት ድባብ
ከሮማውያን ጋር በተደረገው ወታደራዊ እድገቶች ምክንያት፣ ብዙ የሠራዊቱ ክፍል በሮማውያን ፊት ለፊት ወደነበረው ግንባር እንደገና እንዲሰማራ ተደረገ። ከዚያም ፋርሳውያን ኢራቅ ውስጥ ያለውን እስላማዊ ህልውና በማስወገድ ላይ አተኩረው ነበር። ኮማንደር ሙታንና ኢብኑ ሃሪታ የሙስሊሞችን ጦር በኢራቅ ድንበር ላይ ለማሰባሰብ ወሰነ። በፍጥነት ጉዳዩን ለኸሊፋ አቡበከር አል-ሲዲቅ (ረዐ) ለማቅረብ ሄደ ነገር ግን ሲሞት አገኘው። ብዙም ሳይቆይ ሞተ እና በኡመር ኢብኑል ኸጣብ (ረዐ) ተተካ። ሙታና በኢራቅ ያለውን ወታደራዊ ሁኔታ አቀረበው። ዑመር ኢብኑል ኸጣብ የከሊፋነትን ስልጣን ከያዙ በኋላ ብዙ ስራዎች ነበሩት። ነገር ግን በኢራቅ ፋርሳውያን ላይ ጂሃድ እንዲደረግ ቅድሚያ ሰጥቶ ነበር። ከፋርስ ጋር ጂሃድ እንዲያደርጉ ህዝቡን ጠራቸው። ነገር ግን በዚህ የሽግግር ወቅት በሁለት ኸሊፋዎች መካከል በነበረበት ወቅት ሁኔታው ለሙስሊሙ ሙሉ በሙሉ ግልጽ አልነበረም እና ሰዎች ለጥሪው ምላሽ ለመስጠት ቸልተው ነበር። ከተደጋጋሚ ሙከራ በኋላ ወደ አንድ ሺህ የሚጠጉ ሰዎች ምላሽ ሰጡ። እነሱን ሰብስቦ አቡ ዑበይድ አል-ጠቃፊን አዛዥ አድርጎ ሾማቸውና ወደ ኢራቅ አዟቸው። በታሪክ ፀሃፊዎች ስምምነት መሰረት አቡ ዑበይድ አል-ጠቃፊ ለመሪነት ሙሉ ብቃት አልነበራቸውም ነገር ግን በድፍረት፣ በታማኝነት እና በትህትና ይታወቁ ስለነበር ድፍረቱ በዚያን ጊዜ በአረቦች ዘንድ አርአያ ሆኖ ስለነበር ዑመር ኢብኑል ኸጣብ (ረዐ) የሚያውቁት እውነታ ነው። ነገር ግን በዚያ አስቸጋሪ ወቅት የሠራዊቱን መሪነት ለአቡ ዑበይድ ከማስረከብ ውጭ ሌላ አማራጭ አልነበረውም፤ ኢራቅ እንደገባም ሰልፉን አደራጅቶ ለእግዚአብሔር ምስጋና ይግባውና ከዚያም በድፍረት እና በድፍረት ሙስሊሞች ጥለው የሄዱትን መሬት ሁሉ መልሰው ማግኘት ቻሉ። ከአስር ሺ ተዋጊዎች በማይበልጠው ሠራዊቱ ሶስት ታላላቅ ጦርነቶችን አል-ነማሪቅ፣ አልሰቃቲያህ እና ባቂስያታ ማሸነፍ ችሏል። ኸሊፋ ኡመር የአቡ ዑበይድን ዜና በቅርበት እና በቀጥታ ይከታተል ነበር እና ካገኙት ድሎች በኋላ ሠራዊቱን ለመምራት ብቁ መሆናቸውን አረጋግጠዋል።
የፋርሳውያን ሁኔታ
እነዚህ በአቡ ዑበይድ መሪነት በሙስሊሞች የተመዘገቡት ድሎች በፋርሳውያን ላይ አስደናቂ ተፅዕኖ አሳድረዋል። የፋርስ ቤት ግንባር በጣም ተናወጠ፣ የሮስታም ተቃዋሚዎች በእሱ ላይ እስከ አመፁ ድረስ፣ በቸልተኝነት እና ሙስሊሞችን ለመዋጋት ምንም እርምጃ አልወስድም ብለው ከሰሱት። ሞራሌ በፋርስ ጦር ማዕረግ መውደቅ ጀመረ። ሮስታም በቤቱ ግንባር ላይ ያለውን መበላሸት ለማስቆም እና በሙስሊሙ ጦር ላይ ማንኛውንም ድል ለማምጣት የሠራዊቱን ሞራል ከፍ ለማድረግ እርምጃ መውሰድ ነበረበት። በከፍተኛ የአመራር እርከኖች ላይ ስብሰባ አድርጎ ሙስሊሙን ለመታገል የሸሸውን አዛዡን አል-ጃሊኖስን አስጠራ። በጣም ተናዶበት ከዋና አዛዥነት ወደ ዋና አዛዥነት ረዳትነት ዝቅ በማለቱ በሞት እንዲቀጣ ፈረደበት። በመቀጠልም ከሙስሊሞች ጋር ባደረጉት ቆይታ ሁሉ የተሸነፉትን የፋርስ ወታደሮችን ሞራል ከፍ ለማድረግ በማሰብ በሙስሊሞች ላይ ድልን እንዴት ማግኘት እንደሚቻል ከሰራዊቱ ከፍተኛ አዛዦች ጋር ተማከረ። ሮስታም አስተዋይ ስለነበር ከቀድሞው የጦር አዛዥ አል-ጃሊኖስ ጋር ተገናኝቶ ስለ ሙስሊሙ ሰራዊት ጠንካራና ደካማ ጎን መከረ። አል-ጃሊኖስ ብዙ ቁጥር ያላቸው ሰዎች በሙስሊሙ ጦር ላይ ምንም ፋይዳ እንደሌለው አስረድተዋል። ምክንያቱም የውጊያ ስልታቸው በመምታት እና በመሮጥ ላይ የተመሰረተ በመሆኑ በረሃ አካባቢያቸውን በሚመስሉ ጠፍጣፋ ቦታዎች ላይ በመፋለም የተካኑ ሲሆን ሌሎችም ሩስተም ታሳቢ ያደረጋቸው እና ጦር ሰራዊቱን በማዘጋጀት የጠቀሟቸው ነጥቦች ነበሩ።
ሮስታም የወሰደው የመጀመሪያው እርምጃ ለሠራዊቱ ጠንካራ አዛዥ መምረጥ ነበር። ከፋርስ አዛዦች መካከል በጣም ጎበዝ እና ብልህ የሆነውን ዱ አል-ሀጂብ ባህማን ጃዱዬህን መረጠ። በሙስሊሞችና በአረቦች ላይ በጣም ትዕቢተኛ እና ጥላቻ ካላቸው የፋርስ አዛዦች አንዱ ነበር። ዙ አል-ሐጂብ ይባላል ምክንያቱም ወፍራም ቅንድቦቹን ከዓይኑ ላይ ለማንሳት ከትዕቢት የተነሳ ያስሩ ነበርና። ሮስታም ከሰባ ሺህ በላይ ፋርሳውያንን የሚይዘውን የሠራዊቱን አዛዥ አደራ ሰጠው። ሮስታም የወታደሮቹን አዛዦች እና የፈረሰኞቹን ጀግኖች መረጠ። የሙስሊሞችን የትግል ዘዴ በመምታት እና በመሮጥ ለማሸነፍ ሠራዊቱን ለመጀመሪያ ጊዜ የፋርስ የታጠቁ መሳሪያዎችን ማለትም ዝሆኖችን አስታጠቀ። ለዚህ የታጠቀ ጦር ልዩ ጠቀሜታ ለመስጠት ሮስታም ከነብር ቆዳ የተሰራውን ዳርቪን ካቢያን የተባለውን ታላቁን የፋርስ ባነር ሰጠው። ይህ ባንዲራ በንጉሦቻቸው በወሳኝ ውጊያቸው ብቻ አውለብልቦ ነበር።
አቡ ዑበይድ የፋርስን ወታደራዊ እንቅስቃሴ በመረጃው ይከታተል ነበር እና ረሱል (ሰ.ዐ.ወ) የሙስሊሞችን ጦር ለመውጋት ያዘጋጀውን ግዙፍ ሰራዊት ዜና ደረሰው። ከሰራዊቱ ጋር ከአል-ሂራህ በስተሰሜን ወደ ሚገኘው “ቀይስ አል-ናቲፍ” ወደሚባለው አካባቢ አቀና እና በዚህ አካባቢ ከሰራዊቱ ጋር ሰፈረ የፋርስ ጦር መምጣትን እየጠበቀ። ፋርሳውያን መጥተው በኤፍራጥስ ወንዝ ማዶ ቆሙ፣ በምዕራብ በኩል ሙስሊሞች፣ ፋርሳውያን በምስራቅ በኩል በባህማን ጃዱዬህ ይመሩ ነበር። በሁለቱ ባንኮች መካከል በዚያን ጊዜ ፋርሳውያን ለጦርነት የገነቡት ተንሳፋፊ ድልድይ ነበር። ፋርሳውያን እነዚህን ድልድዮች በመገንባት የተካኑ ነበሩ። ባህማን ጃዱዬህ ወደ ሙስሊሙ ጦር “ወይ እኛ ወደ አንተ እንሻገር ወይም ወደ እኛ ተሻገር” ብሎ መልእክተኛ ላከ።
አቡ ዑበይድ የዑመርን ምክር ጥሷል
ዑመር ኢብኑል ኸጣብ አቡ ዑበይድን ለውጊያ ከመውጣታቸው በፊት እንዲህ ሲሉ መክረዋል፡- “ሚስጥርህን አትገልጥ፣ ምክንያቱም ሚስጢርህ እስኪገለጥ ድረስ ጉዳዮችህን የምትቆጣጠረው አንተ ነህና የአላህ መልእክተኛ (ሶ.ዐ.ወ) ባልደረቦች እስክታማክር ድረስ ስለ ምንም ነገር አትናገር። በተለይ ሰአድ ኢብኑ ዑበይድ አል-አንሷሪ እና ሱለይት ኢብኑ ቀይስ የተባሉትን ከታላላቅ ሶሓቦች (ረዐ) እንዲያነጋግራቸው መከረው። አቡ ዑበይድን ከፋርስ መልእክተኛ ፊት ለፊት ሆነው ከባልደረቦቻቸው ጋር መወያየትና መመካከር ሲጀምሩ የመጀመሪያውን ስህተት ሰሩ። ይህ ሚስጥራዊ እና የወታደራዊ ድርጅት ጉዳዮችን የሚያጋልጥ ነበር። መልእክቱ በደረሰው ጊዜ ተናደደና፡- “በአላህ እምላለሁ፣ እኛ እነርሱን ለማግኘት ፈቃደኛ ያልሆንን ፈሪዎች ነበርን እንዲሉ አልፈቅድም” አለ። ሶሓቦችም ወደነሱ ላለመሻገር ተስማምተው፡- “እንዴት ወደ እነርሱ ተሻግረህ የማፈግፈግ መስመርህን ከኤፍራጥስ በስተኋላህ ትቆርጣለህ?!” አሉት። ሙስሊሞች እና የአረብ ባሕረ ገብ መሬት ህዝቦች በበረሃ ጦርነት የተካኑ ነበሩ። ሁልጊዜ ለራሳቸው በረሃ ውስጥ የማፈግፈግ መስመር ያደርጉ ነበር። በሽንፈት ጊዜ ሠራዊቱ ሙሉ በሙሉ ሳይወድም ወደ በረሃ ሊመለስ ይችላል. ነገር ግን አቡ ዑበይድን ለመሻገር ሃሳቡን አጥብቆ ተናገረ። ባልደረቦቻቸው የዑመር ኢብኑል ኸጣብ አባባል አስታውሰው፡- “የአላህ መልእክተኛ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ባልደረቦች አማከሩ። "በአላህ እንምላለን በነሱ አይን ፈሪ አንሆንም" አለ። ይህ ሁሉ የሆነው ከፋርስ መልእክተኛ ፊት ነበርና አጋጣሚውን ተጠቅሞ የአቡ ዑበይድን ቁጣ ቀስቅሶ እንዲህ ሲል ነበር፡- “እናንተ ፈሪዎች ናችሁና ለእኛ ፈጽሞ አትሻገሩም ይላሉ። አቡ ዑበይድ “ከዚያ ወደነሱ እንሻገራለን። ወታደሮቹም ሰምተው ታዘዙ የሙስሊም ጦርም ይህን ጠባብ ድልድይ ተሻግሮ የፋርስ ጦር ወዳለበት ማዶ መድረስ ጀመረ።
በዚህ ሁኔታ እስላማዊ ጦር አባይ በሚባለው ወንዝ መካከል ትንሽ ወንዝ እና የኤፍራጥስ ገባር በሆነው እና በኤፍራጥስ ወንዝ መካከል ወደ ተከለለ አካባቢ መግባቱን እናስተውላለን። ሁለቱም ወንዞች በውኃ የተሞሉ ናቸው, እና የፋርስ ሠራዊት የቀረውን አካባቢ እየዘጋ ነው. ሙስሊሞች ወደዚህ አካባቢ ቢገቡ የፋርስን ጦር ከመውጋት በቀር ሌላ አማራጭ አይኖራቸውም ነበር። ፋርሳውያን የዚህን ቦታ አስፈላጊነት ጠንቅቀው ስለሚያውቁ ሙስሊሞች ወደ እነርሱ የሚሻገሩበትን ጠባብ ቦታ አጸዱ። የእስላማዊው ጦር በጣም ትንሽ በሆነ ቦታ ተጨናንቋል። አል-ሙታና ኢብኑ ሀሪታም ይህንን አይቶ ለአቡ ዑበይድ የሰጠውን ምክር ደገመው፡- “እኛን የምትወረውረው ወደ ጥፋት ብቻ ነው። አቡ ዑበይድን በአስተያየቱ ላይ አጥብቀው ጠየቁ። የእስላም ጦር በእርግጥም ወደዚህ አካባቢ ተሻገረ። ፋርሳውያን በጦርነት ውስጥ ከፋርስ ዝሆኖች መካከል በጣም ዝነኛ እና ትልቁ የሆነው ነጭ ዝሆንን ጨምሮ አሥር ዝሆኖች ነበሯቸው። ሁሉም ዝሆኖች ተከተሉት። ቢያድግ እነሱም ሄዱ፣ ቢገታም ወደ ኋላ ቀሩ።
ጦርነቱ
ጦርነቱ ተጀመረ እና የፋርስ ጦር በዝሆኖች እየተመራ በኤፍራጥስ ወንዝ እና ገባር ገባሩ በናይል ወንዝ መካከል ወደ ቆመው የሙስሊም ሰራዊት ዘመተ። የሙስሊሙ ሃይሎች ከዝሆኖቹ ፊት ቀስ በቀስ አፈገፈጉ ከኋላቸው ግን ሁለት ወንዞች ስለነበሩ ዝሆኖቹ እስኪያጠቁና እስኪዋጉ ቆመው እንዲጠብቁ ተገደዱ። የሙስሊሙ ድፍረትና ጥንካሬ የላቀ ነበር ወደ ጦርነቱም ገቡ ፈረሶቹ ግን ዝሆኖቹን እንዳዩ ፈርተው ሸሹ ይህም ሙስሊሙን ወደ ውጊያው እንዳይራመድ እንቅፋት ሆኖባቸዋል። ፈረሶቹም ተመልሰው የሙስሊም እግረኛ ወታደሮችን አጠቁ። ሙስሊሞች ዝሆኖችን የመጋፈጥ ልምድ ስለሌላቸው ፈረሶቹን ወደ ፊት ለማራመድ ያደረጉት ሙከራ አልተሳካም። በዚህ ጊዜ አቡ ዑበይድ ምስጢሩን ለፋርሳዊው መልእክተኛ በመግለጽ ስህተት ከሰራ እና የአላህ መልእክተኛ ሶለላሁ ዐለይሂ ወሰለም ሶሓቦች ምክር በመቃወም በመሻገር ይህንን ቦታ ለጦርነት በመምረጥ ስህተት ከሰሩ እና ከዚህ ሁሉ ስሕተት በኋላ ኻሊድ ኢብኑል ወሊድ ከአልመድሃ ጦር ጋር እንደሚገናኙ ሲያውቅ ከሰራዊቱ ጋር በፍጥነት መውጣት ነበረበት። ደቡብ። በመግቢያው ላይ የአንዳርዛጋር ጦርን እስኪያገኝ ድረስ ከሠራዊቱ ጋር በፍጥነት ወጣ።
አቡ ዑበይድ ግን ለመፋለም ቆርጦ ተነስቶ “እስከመጨረሻው እታገላለሁ” አለ። ምንም እንኳን ይህ በበኩሉ ከፍተኛ ድፍረት የተሞላበት ተግባር ቢሆንም ጦርነቶች በድፍረት ላይ እንደተመሰረቱ ሁሉ በጥበብ መታከም አለባቸው። የፋርስ ዝሆኖች ሙስሊሞችን በጭካኔ ማጥቃት ጀመሩ። አቡ ኡበይድ ሙስሊሞች ፈረሶቻቸውን ትተው ፋርሳውያንን በእግር እንዲዋጉ አዘዛቸው። ሙስሊሞቹም ፈረሰኞቻቸውን በማጣት ፈረስና ዝሆኖች በታጠቁ የፋርስ ጦር ፊት ለፊት በእግራቸው ቀሩ። ጦርነቱ ተባብሶ ሙስሊሞች ከመፋለም ወደ ኋላ አላለም። አቡ ዑበይድ ኢብኑ መስዑድ አል-ጠቃፊ ወደ ፊት ወጣና “ዝሆኑን የት እንደምገድል አሳየኝ” አለ። እንዲሁም “በግንዱ ይገደላል” ብሎ ነበር። ብቻውን ወደ ነጩ ዝሆን ገፋና፡- “አቡ ዑበይድ ሆይ፣ አንተ አዛዥ ብትሆንም እራስህን ወደ ጥፋት የምትወረውረው ብቻ ነው” አሉት። እርሱም፡- “በእግዚአብሔር እምላለሁ ብቻውን አልተወውም፤ ወይ ይገድለኛል ወይ እኔ እገድለዋለሁ። ወደ ዝሆኑ አመራና የዝሆኑ አዛዥ የተሸከመበትን ቀበቶዎች ቆረጠ። የዝሆኑ አዛዥ ወድቆ በአቡ ዑበይድ ኢብኑ መስዑድ ገደለው ነገር ግን ዝሆኑ ለውጊያ የሰለጠነ ስለነበር አሁንም በህይወት አለ። አቡ ዑበይድን ይህን ታላቅ ዝሆን መታገል የጀመረው በእግሮቹ ቆሞ የፊት እግሮቹን በአቡ ዑበይድ ፊት ላይ በማንሳት ነው። ነገር ግን አቡ ዑበይድን ከመዋጋት ወደ ኋላ አላለም እና ሊገድሉት አልሞከሩም። የነገሩን አስቸጋሪነት ሲያውቅ በዙሪያው ያሉትን ሰዎች እንዲህ ሲል መክሯቸዋል፡- “እኔ ከሞትኩ የሰራዊቱ ትእዛዝ ለሶ-እና-እንደዚያ፣ ከዚያም ለሶ-እንዲህ፣ ከዚያም ለሶ-እና-እንዲህ ይሆናል። እርሱን በመተካት በሠራዊቱ ውስጥ የሚሾሙትን ሰዎች ስም ዘርዝሯል። ይህ ደግሞ ከአቡ ዑበይድ ስሕተቶች አንዱ ነበር ምክንያቱም የሠራዊቱ አዛዥ ራሱን መጠበቅ ያለበት ለሕይወት ፍቅር ሳይሆን ለሠራዊቱ እና ለወታደሮቹ በማሰብ ነው ። የጀግንነት ጉዳይ ብቻ አይደለም፣ ምክንያቱም አዛዡ ሲሞት የሰራዊቱ ሞራል ወድቆ ብዙ ሚዛኖቹ ተበላሽተዋል። ሌላው ስህተት ደግሞ አቡ ዑበይድን ከሱ በኋላ በሰባት ሰዎች ጦሩን እንዲታዝዝ ምክረ ሀሳብ ያቀረበ ሲሆን ከነዚህም መካከል ልጁን፣ ወንድሙን እና ስምንተኛውን ሙታንና ኢብን ሀሪታን ጨምሮ። ዑመር ኢብኑል ኸጣብ ረዲየላሁ ዐንሁ እንዳሰቡት አዛዡ ሙታንና ወይም ሱለይት ኢብኑ ቀይስ ከሳቸው በኋላ ቢሆኑ የተሻለ ነበር።
የአቡ ዑበይድ ሰማዕትነት እና የአል-ሙታና መቀላቀል
አቡ ዑበይድ ከዝሆኑ ጋር ትግሉን ቀጠለና ግንዱን ሊቆርጥ ቢሞክርም ዝሆኑ በጥፊ ስላስገረመው መሬት ላይ ወደቀ። ዝሆኑ አጠቃው እና በፊት እግሩ ረገጠው፣ ቀደደው። ሙስሊሞች መሪያቸውን በዚህ አሰቃቂ ሁኔታ ሲገደሉ ሲያዩ አስቸጋሪ ሁኔታ ነበር። ወዲያውም ከእርሱ በኋላ ከሰባቱ መካከል የመጀመሪያው ሠራዊቱን አዛዥ ያዘና በፈረስ ተቀምጦ ራሱን አጠፋና ተገደለ። ሁለተኛው እና ሦስተኛው ተመሳሳይ አደረጉ, ወዘተ. በዚህ ጦርነት ሦስቱ የአቡ ዑበይድ ኢብኑ መስዑድ አል-ጠቃፊ ልጆች ተገድለዋል። ከመካከላቸው አንዱ የሠራዊቱ አዛዥ ነበር። ወንድሙ አል-ሃከም ኢብኑ መስዑድ አል-ጠቃፊም ተገደለ። ከአቡ ዑበይድ ሰማዕትነት በኋላ ከሠራዊቱ አለቆች አንዱ ነበሩ። ትዕዛዙ ወደ አል-ሙታና ኢብኑ ሃሪታ ደረሰ ጉዳዩም እንደምንመለከተው እጅግ በጣም ከባድ ነበር ፋርሶችም በሙስሊሞች ላይ ከፍተኛ ጥቃት ሰንዝረው ነበር።
በዚህ ጊዜ አንዳንድ ሙስሊሞች ድልድዩን አቋርጠው ወደ ኢፍራጥስ ማዶ መሸሽ ጀመሩ። በፋርስ ወረራ ሙስሊሞች ከጦርነት ሲሸሹ ይህ የመጀመሪያው ነው። በዚህ ሁኔታ ውስጥ ያለው በረራ ህጋዊ መሰረት ያለው እና ከቅድመ መሸሽ አልተወሰደም. ድርብ ጥንካሬን መሸሽ የተፈቀደ ነው ተብሏል። ታዲያ የፋርስ ጦር ከሙስሊሙ ጦር ስድስት ወይም ሰባት እጥፍ ሲበልጥስ?! ነገር ግን ከሙስሊሞች አንዱ ሌላ ከባድ ስህተት ሠራ። አብደላህ ኢብኑ ሙርታድ አል-ጠቃፊ ሄዶ ድልድዩን በሰይፍ ቆረጠ እንዲህም አለ፡- “በአላህ እምላለሁ ሙስሊሞች ከጦርነት አይሸሹም፤ መሪህ የሞተለትን እስክትሞት ድረስ ተዋጉ። ፋርሶች ከሙስሊሞች ጋር ጦርነት ጀመሩ እና ሁኔታው ይበልጥ አስቸጋሪ ሆነ። ድልድዩን የቆረጠው ሰው ወደ የጦር አዛዡ ሙታንና ኢብኑ ሃሪታ ተወሰደ። ሙታንና መታው እና “ሙስሊሞችን ምን አደረግክ?” ሲል ጠየቀው። ሰውየውም “ማንም ሰው ከጦርነቱ እንዲሸሽ አልፈልግም ነበር” ሲል መለሰ። ሙስሊሙም “ይህ መሸሽ አይደለም” ሲል መለሰ።
በድልድዩ ላይ በሥርዓት መውጣት
አል-ሙታና ከከፋ እና አረመኔ የፋርስ ጥቃት በኋላ የቀረውን የሙስሊም ጦር በእርጋታ መምራት ጀመረ ለሰራዊቱም “የአላህ ባሮች ሆይ ድል ወይ ጀነት” በማለት አበረታታቸው። ከዚያም በሌላ በኩል ያሉት ሙስሊሞች ድልድዩን በተቻለ መጠን እንዲጠግኑት ጥሪ አቅርበዋል። እስልምናን የተቀበሉ እና ድልድይ የመጠገን ችሎታ ያላቸው ከሙስሊሞች ጋር አንዳንድ ፋርሳውያን ነበሩና ድልድዩን እንደገና መጠገን ጀመሩ። አል-ሙታና ከአስቸጋሪው ኦፕሬሽኖች አንዱን መምራት ጀመረ፣ በዚህች ጠባብ ቦታ በጨካኞች የፋርስ ሀይሎች ፊት መውጣት። የሙስሊሞችን ጀግንነት አስጠራና “የሙስሊሞች ጀግኖች ድልድዩን ለመጠበቅ ይቆማሉ” በማለት አስገደዳቸው እንጂ አላስገደዳቸውም። አሲም ቢን አምር አል-ተሚሚ፣ ዘይድ አል-ኻኢል፣ የአላህ መልእክተኛ صلى الله عليه وسلم ባልደረባ የነበሩት ቀይስ ብን ሱለይት፣ እና ጌታችን አል-ሙታና ቢን ሀሪታ በጭንቅላታቸው ድልድዩን ለመጠበቅ ሄዱ። ሁሉም በመሻገሪያው ወቅት ሠራዊቱን ለመጠበቅ እና ድልድዩን ከፋርሳውያን ማንም እንዳይቆርጠው ለመጠበቅ ቆሙ. አል-ሙታና ቢን ሀሪታ ለሠራዊቱ እንግዳ በሆነ መረጋጋት እንዲህ አላቸው፡- “ተቻላችሁ ተሻገሩና አትደንግጡ፤ ከፊት ለፊታችሁ እንቆማለን፣ እናም እናንተ የመጨረሻችሁ እስክትሻገሩ ድረስ በአላህ ይሁንባችሁ ይህን ቦታ አንለቅም። ሙስሊሞቹ አንድ በአንድ መውጣት ጀመሩ እና እስከ መጨረሻው ሰአት ድረስ ተዋጉ። ደም ሁሉንም ነገር ሸፍኖ የሙስሊሞች አስከሬን ከፊሎቹ ሞተው ሌሎችም ሰምጠው በሁለቱ ወንዞች ተከማችተዋል። በድልድዩ ላይ የመጨረሻው የሙስሊም ሸሂድ ከነብዩ (ሶ.ዐ.ወ) ባልደረቦች አንዱ የነበረው ሱዋይድ ኢብኑ ቀይስ ነበር። የመጨረሻው ድልድዩን የተሻገረው አል-ሙታና ኢብን ሀሪታ ነው። እስከ መጨረሻው ሰአት ድረስ ተዋግቶ ከፋርስ ጋር ከፊቱ አፈገፈገ። ድልድዩን እንደተሻገረ ወደ ሙስሊሞች መሻገር ያልቻሉትን ፋርሳውያን ቆረጠው። ሙስሊሞች ወደ ኋላ ተመለሱና ፀሐይ ከመጥለቋ ትንሽ ቀደም ብሎ የኤፍራጥስ ወንዝ ምዕራባዊ ዳርቻ ደረሱ። ፋርሶች በሌሊት ስላልተዋጉ ሙስሊሞችን ተዉ። ይህም የሙስሊሙ ጦር ወደ በረሃ በመውጣት የማምለጡ እድል ነበር። እነሱ ባሉበት ቢቆዩ የፋርስ ጦር በጠዋት ተሻግሮ የቀሩትን ይገድላቸው ነበር።
ከጦርነቱ በኋላ
በዚህ ጊዜ ሁለት ሺህ ሙስሊሞች ተሰደዱ እና ከፊሎቹ ወደ መዲና ማምለጣቸውን ቀጠሉ። በዚህ ጦርነት አራት ሺህ ሙስሊሞች ሸሂድ ሆነዋል። በውስጡም ስምንት ሺህ ተካፍለው አራት ሺህ ተገድለው በጦርነት ሰማዕታት መካከል ተገድለው በወንዙ ውስጥ ሰምጠዋል። ከእነዚህ አራት ሺዎች መካከል አብዛኞቹ የጣቂፍ ሰዎች እና ብዙ ባድርን ፣ ኡሁድን እና የአላህ መልእክተኛን (ሶ.ዐ.ወ) ጦርነትን የተመለከቱ ብዙ ናቸው። ሁኔታው ለሙስሊሞች አስቸጋሪ ነበር እና የታላቁ አላህ ችሮታ እና ከዚያም ሙታንና ብን ሀሪታ መሾም ባይሆን ኖሮ ያመለጠው ማንም ሰው ፋርሳውያን ለሙስሊሞች ካዘጋጁት ከዚህ በሚገባ ከተዘጋጀው ወጥመድ ሊያመልጥ አይችልም ነበር። ሙታና ወደር የለሽ ወታደራዊ ብቃት ነበረው፣ እና ይህ ትክክለኛው አመራር ዋጋ ነው። አቡ ዑበይድ ቢን መስዑድ በድፍረት፣ በእምነት እና በድፍረት የተሞላ ነበር። በመጀመሪያ የተቀሰቀሰው እና ብዙ ሶሓቦች በተገኙበት ለጅሃድ የወጣው እሳቸው ነበሩ። በፊታቸውም ተነስቶ የሠራዊቱ አዛዥ ሆኖ ተሾመ። ወደ ጦርነቶች የገባው በከፍተኛ ድፍረት ነው እና ለእግዚአብሔር ሲል ነቀፋን አልፈራም። እንደሚገደል እያወቀ ዝሆኑን ለመውጋት ገፋ፤ስለዚህ አመራሩን ለተተኪው ይመክራል፤ከመዋጋትም አላመነታም። ነገር ግን የሠራዊቱ አመራር የጀግንነት እና የእምነት ጉዳይ ብቻ ሳይሆን ከፍተኛ ችሎታና ወታደራዊ ብቃትም ጭምር በመሆኑ አንዳንድ የሕግ ሊቃውንት እንዲህ ይላሉ፡- “ሁለት መሪዎች ካሉ አንዱ የእምነት ቦታ ያለው ነገር ግን የአመራርና የኢሚሬትስን ዋጋ ያልተረዳ ሲሆን ሌላው ደግሞ የብልግና ደረጃ ላይ ደርሷል ነገር ግን ሙስሊም ነው፣ እናም ጦርነቶችን በብቃት መምራት የሚችል፣ ጦርነቱን ከመምራት የዘለለ ምንም ነገር የለምና በዚህ ጦር ላይ ሹመት ያለው ሰው ምንም ስህተት የለበትም። መላው የሙስሊም ሰራዊት፣ ሌላው ግን እምነቱ እና ጀግንነቱ ቢሆንም ሰራዊቱን ወደ ጥፋት ሊመራው ይችላል።
የድልድዩ ጦርነት የተካሄደው በሻባን 23ኛው ቀን 13 ሂጅራ ነው። አቡ ዑበይድ በሻባን 3ኛ ቀን ኢራቅ ደረሰ። የመጀመርያው ጦርነት በሻባን 8 በናማሪቅ፣ ከዚያም በሸባን 12ኛው ሰቃቲያ፣ ከዚያም በሻባን 17ኛው በባቂሲያታ፣ ከዚያም ይህ ጦርነት በሸባን 23ኛው ላይ ነበር። አቡ ዑበይድን ከሠራዊቱ ጋር በደረሰ በሃያ ቀናት ውስጥ ሙስሊሞች በሦስት ጦርነቶች ድል ተቀዳጅተው በአንድ ጦርነት የተሸነፉ ሲሆን ግማሹን ሠራዊቱን ጨርሷል። የቀሩት ሸሽተው ከአል-ሙታና ጋር ሁለት ሺህ ተዋጊዎች ብቻ ቀሩ። አል-ሙታና ዜናውን ከአብደላህ ብን ዘይድ ጋር ወደ መዲና ላከ። በደረሰ ጊዜ ዑመር ቢን አል-ኸጣብ ሚንበር ላይ አገኘው። ለሙስሊሙ ምን ያህል ከባድ እንደሆነ በማሰብ ነገሩን ነገረው። ኡመር ሚንበር ላይ እያለቀሰ። ሙስሊሞች ኢራቅ ውስጥ የሚገኘውን የቀረውን ጦር ለመርዳት እንደገና እንዲወጡ እንዲነቃቁ ማወቅ ነበረባቸው። ካለቀሰ በኋላ፡- “አቡ ዑበይድን አላህ ይዘንላቸው! ባይገደሉና ባይፈናቀሉ ኖሮ እኛ ተባባሪው በሆንን ነበር ነገር ግን አላህ ወስኗል የፈለገውንም ይሠራል” አለ። ከዚያ በኋላ ከጦርነቱ የሚሸሹት እና የሚያመልጡት “እንዴት እናመልጣለን? እንዴት እናመልጣለን?!” እያሉ በምሬት እያለቀሱ ወደ መዲና መጡ።
ይህ ለሙስሊሞች ከዚህ በፊት ከጠላቶቻቸው መሸሽ ስላልለመዱ አሳፋሪና አሳፋሪ ነገር ነበር። ነገር ግን ዑመር ኢብኑል ኸጣብ (ረዲየላሁ ዐንሁ) አጽናናቸውና “እኔ ወዳጃችሁ ነኝ ይህ እንደመሸሽ አይቆጠርም” አላቸው። ዑመርም ማበረታታቸውና ማበረታታቸው ቀጠለ። ከነሱ ጋር ከሸሹት አንዱ የሆነው ሙአዝ አል-ቃሪ ነበር። ሙስሊሞችን በተራዊህ ሰላት ይመራ ነበር፡ ከጦርነት መሸሽ የሚለውን አንቀፅ ባነበበ ቁጥር እየሰገደ ያለቅስ ነበር። ዑመርም አረጋጋው እና “አንተ ከዚህ አንቀጽ ሰዎች አንዱ አይደለህም” አለው።


የማይረሱ ቀናት በሻለቃ ታምር ባድር ከተሰኘው መጽሃፍ የተወሰደ