{"id":21880,"date":"2025-03-27T11:09:35","date_gmt":"2025-03-27T11:09:35","guid":{"rendered":"https:\/\/tamerbadr.com\/?p=21880"},"modified":"2025-04-20T09:44:14","modified_gmt":"2025-04-20T09:44:14","slug":"rete","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tamerbadr.com\/uz\/archives\/21880","title":{"rendered":"Muhtasham Sulaymon"},"content":{"rendered":"
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

2014 yil 28 sentyabr<\/span><\/span><\/h1><\/div><\/div><\/div>
\u00a0<\/div><\/div><\/div><\/div>

Muhtasham Sulaymon

Ommaviy axborot vositalari bizga targ'ib qilganidek, Muhtaram Sulaymon zavq-shavqlarga berilmadi. To\u2018g\u2018rirog\u2018i, u adolatli hukmdor, shoir, xattot va bir qancha Sharq tillarini, jumladan, arab tilini ham yaxshi bilgan edi. Qurilish va qurilishni yaxshi ko\u2018rar, Alloh yo\u2018lida jihod qilishni yaxshi ko\u2018rardi. Mana uning haqiqiy hikoyasi.

U Salimning o\u2018g\u2018li, G\u2018arbda Sulaymon Muhtaram nomi bilan mashhur bo\u2018lgan Sulaymon. U eng mashhur Usmonli sultonlaridan biridir. U 9261 TP5Tdan 48 yil hukmronlik qildi, bu uni eng uzoq hukmronlik qilgan Usmonli sultoniga aylantirdi.
Buyuk Sulton Sulaymon qirq olti yilni Usmonli xalifaligida hokimiyat cho\u2018qqisida o\u2018tkazdi, bu davrda davlat kuch-qudrat va hokimiyat cho\u2018qqisiga chiqdi. Uning hududi misli ko'rilmagan darajada kengayib, dunyoning uchta qit'asidagi ko'plab mamlakatlar ustidan o'z vakolatlarini kengaytirdi. Uning obro'-e'tibori butun dunyoni qamrab oldi va u mamlakatlar va qirolliklarning iltifotiga sazovor bo'lgan dunyoning etakchisiga aylandi. Usmoniylar o'z davlatlarining barcha joylarida hurmat va amal qilishni istagan Islom qonunlarini buzmasdan, hayotni aniq va tartib bilan boshqarish uchun tizim va qonunlar ilgari surildi. San\u2019at va adabiyot rivojlangan, me\u2019morchilik va qurilish rivojlangan.

Uning tarbiyasi
Uning otasi Sulton Salim I, onasi esa Qrim xoni Menguli Karanining qizi Hafsa Sulton edi. Sulaymon podshoh hijriy 900 \/ milodiy 1495 yilda, otasi hokim bo\u2018lgan paytda Trabzonda tug\u2018ilgan. U zot unga katta g\u2018amxo\u2018rlik qildi, Sulaymon esa ilm, adabiyot, allomalar, ulamolar, huquqshunoslarni sevib yetishdi. U yoshligidan jiddiyligi va obro'-e'tibori bilan tanilgan.

Hokimiyat jilovini o'z qo'liga olish
Sulton Sulaymon otasi Sulton Salim I vafotidan keyin xalifalikni hijriy 926 yil 9 shavvol \/ milodiy 1520 yil 22 sentyabrda qabul qildi. U davlat ishlarini boshqarishga, uning siyosatiga rahbarlik qilishga kirishdi. U o\u2018z nutqlarini Qur\u2019oni Karim oyati bilan boshlardi: \u201cAlbatta, u Sulaymondandir va albatta, u rahmli va rahmli Alloh nomi bilandir\u201d. Sulton hukmronligi davrida amalga oshirgan ishlar ko\u2018p va davlat hayotida katta ahamiyatga ega edi.
Hukmronligining birinchi davrida u endigina yigirma olti yoshga to\u2018lgan Sultonning yoshligi ularning orzu-umidlarini ro\u2018yobga chiqarish uchun qulay imkoniyat, deb hisoblab, davlatning obro\u2018-e\u2019tiborini o\u2018rnatishga, mustaqillikka intilgan isyonkor hokimlar qo\u2018liga zarba berishga muvaffaq bo\u2018ldi. Ammo ular Sultonning kuchli va bukilmas qat\u2019iyatidan hayratda qoldilar, chunki u Levantda Janberdi al-G\u2018azzoliy, Misrda Ahmad Posho, Qo\u2018niya va Marash viloyatlarida shia diniga mansub bo\u2018lgan Qalandar Jalabiyning qo\u2018zg\u2018olonlarini bostirib, o\u2018z atrofiga o\u2018ttiz mingga yaqin tarafdorlarini to\u2018plab, davlatga qarshi qo\u2018zg\u2018olon ko\u2018tardi.

jang maydonlari
Usmonli imperiyasi Sulaymon hukmronligi davrida o\u02bbz ta\u02bcsirini kengaytirish uchun ko\u02bbplab jang maydonlariga, jumladan Yevropa, Osiyo va Afrikaga ko\u02bbchdi. U hijriy 927 \/ milodiy 1521 yilda Belgradni egallab oldi, 935 hijriy \/ 1529 yilda Venani qamal qildi, ammo uni zabt eta olmadi. U yana urinib ko'rdi va uning taqdiri birinchisidan yaxshi emas edi. U Vengriyaning bir qismini, jumladan, poytaxti Budapeshtni o\u02bbz davlatiga qo\u02bbshib oldi va uni Usmonlilar viloyatiga aylantirdi.
Osiyoda Sulton Sulaymon hijriy 941 \/ milodiy 1534 yildan boshlab Safaviylar imperiyasiga qarshi uchta yirik yurish boshladi. Birinchi kampaniya Iroqni Usmonli imperiyasiga qo'shib olishga muvaffaq bo'ldi. Hijriy 955 yil \/ milodiy 1548 yil ikkinchi yurish paytida Tabriz va Van va Erivan qal'alari davlat mulkiga qo'shildi. Uchinchi yurish, hijriy 962 \/ milodiy 1555 yil, Shoh Tahmaspni sulh tuzishga majbur qildi va Erivan, Tabriz va Sharqiy Anadoluni Usmonlilarga berdi.
Uning hukmronligi davrida Usmoniylar Hind okeani va Arabiston ko'rfazida portugallarning ta'siriga ham duch keldilar. Yaman hokimi Uvays Posho hijriy 953 \/ milodiy 1546 yilda Taiz qal'asini egallab oldi. Uning hukmronligi davrida Ummon, Al-Axsa, Qatar va dengiz Usmonli xalifaligi ta'siriga tushib qolgan. Bu siyosat Yaqin Sharq suvlarida Portugaliya ta'sirining cheklanishiga olib keldi.
Afrikada Liviya, Tunis, Eritreya, Jibuti va Somalining katta qismi Usmonli xalifaligi ta'siriga tushib qoldi.

Usmonli dengiz flotining rivojlanishi
Usmonli dengiz floti Sulton Boyazid II davridan boshlab sezilarli darajada o'sib bordi va imperiya bilan chegaradosh dengizlarni himoya qilish uchun mas'ul edi. Sulaymon hukmronligi davrida Ispaniya qirg'oqlariga va O'rta er dengizidagi salibchilar kemalariga hujum qilgan kuchli flotga qo'mondonlik qilgan Hayreddin Barbarossaning qo'shilishi bilan dengiz flotining kuchi misli ko'rilmagan darajaga ko'tarildi. Imperiyaga qo\u02bbshilganidan keyin sulton unga \u201cKapudan\u201d unvonini beradi.
Sulton Sulaymonning yordami tufayli Xayrad-Din Ispaniya sohillariga hujum qilib, Ispaniyadagi minglab musulmonlarni qutqardi. Hijriy 935 \/ milodiy 1529 yilda u yetmish ming musulmonni Ispaniya hukumati qo'lidan olib chiqish uchun Ispaniya qirg'oqlariga yetti marta safar qildi.
Sulton Xayrad-Dinga O'rta er dengizining g'arbiy qismidagi dengiz yurishlarini boshqarishni ishonib topshirdi. Ispaniya o'z flotini yo'q qilishga urindi, lekin har safar muvaffaqiyatsizlikka uchradi va katta yo'qotishlarga duch keldi. Ehtimol, uning eng og'ir mag'lubiyati 945 hijriy \/ 1538 yilgi Preveza jangi bo'lgan.
Xayr ad-Din floti gabsburglar bilan urushda frantsuz flotiga qo'shildi va 950 hijriy \/ milodiy 1543 yilda Nitssa shahrini qaytarib olishda frantsuzlarga yordam berdi. Bu Frantsiyaning Tulon portini Usmonlilar ma'muriyatiga o'z ixtiyori bilan berishiga olib keldi va frantsuz harbiy portini O'rta er dengizining g'arbiy qismidagi Usmonli imperiyasining islomiy harbiy bazasiga aylantirdi.
Usmonli flotining faoliyat doirasi Qizil dengizni qamrab oldi, u yerda Usmonlilar Suakin va Massavani qo\u02bblga kiritdilar, portugallarni Qizil dengizdan quvib chiqardilar va Efiopiya qirg\u02bboqlarini egallab oldilar, bu esa Islom yerlari orqali Osiyo va G\u02bbarb o\u02bbrtasidagi savdo-sotiqning jonlanishiga olib keldi.

Sivilizatsiya rivojlanishi
Sulton Sulaymon nafis badiiy didga ega, mohir xattot, bir qancha sharq tillarini, jumladan arab tilini ham yaxshi biladigan shoir edi. U qimmatbaho toshlarga ko'zi tushdi va uning ta'siri uning imperiyasida yaqqol namoyon bo'lgan qurilish va qurilishga qiziqdi. U Rodos, Belgrad va Budada yirik qurilishlarga, qal\u02bcalar va istehkomlar qurishga katta mablag\u02bb sarflagan. Shuningdek, u butun imperiya bo'ylab, xususan, Damashq, Makka va Bag'dodda masjidlar, sardobalar va ko'priklar qurdirdi. Shuningdek, u o'z poytaxtida me'morchilik durdonalarini qurgan. Tadqiqotchi Jamoliddin Faleh al-Kiloniyning ta'kidlashicha, Sulaymon podshoh davri Usmonli imperiyasining oltin davri hisoblanadi, chunki u dunyodagi eng qudratli davlat bo'lgan va O'rta er dengizini nazorat qilgan.
Uning davrida islom tarixidagi eng mashhur me'morlar paydo bo'ldi, masalan, me'mor Sinan og'a, Usmonli yurishlarida qatnashgan va o'z uslubini yaratgunga qadar ko'plab me'morchilik uslublari bilan tanish bo'lgan. Sulaymoniya masjidi yoki u Sulton Sulaymon uchun hijriy 964 \/ milodiy 1557 yilda qurdirgan Istanbuldagi Sulaymoniya masjidi islom tarixidagi eng mashhur me\u02bcmoriy asarlardan biri hisoblanadi.
Uning hukmronligi davrida Usmonli miniatyura san\u02bcati o\u02bbzining yuksak cho\u02bbqqisiga chiqdi. Orifiy Sulaymon podshoh davrida yuz bergan siyosiy va ijtimoiy voqealarni yorqin miniatyuralarda tasvirlab bergan. Bu davrda bir qancha buyuk xattotlar, xususan, Sulaymoniya masjidining xattotligini yozgan Hasan afandi Chalabiy Karahisariy va uning ustozi Ahmad bin Karahisariylar ustunlik qildilar. Arab xattotligi va tasviriy san\u02bcatining durdonasi hisoblangan Qur\u02bcon nusxasini o\u02bbz qo\u02bblida yozgan. U Topkapi muzeyida saqlanmoqda.
Sulton Sulaymon davrida bir qancha allomalar yetishib chiqdi, ayniqsa, \u201cSog\u2018lom aqlni Muqaddas Kitob fazilatiga yo\u2018naltirish\u201d nomli talqin muallifi Abu al-Suud afandi.

Huquq va boshqaruv
Sulton Sulaymon eng mashhur va u o'z nomi bilan bog'liq bo'lgan narsa uning ulkan imperiyasida hayotni boshqargan qonunlardir. Bu qonunlar u shayxulislom Abu as-Suud afandi bilan birgalikda o\u2018z saltanati hududlarining o\u2018ziga xos sharoitlarini hisobga olgan holda hamda ularning islom huquqi va odat me\u2019yorlariga mos kelishini ta\u2019minlagan holda ishlab chiqqan. \u201cSulton Sulaymonning Kanunnomasi\u201d yoki Sulton Sulaymonning Konstitutsiyasi nomi bilan mashhur bo\u02bblgan bu qonunlar hijriy XIII asr (milodiy 19-asr) boshlarigacha amalda bo\u02bblgan.
Xalq Sulton Sulaymonni qonunlar o\u2018rnatgani uchun emas, balki ularni adolatli qo\u2018llagani uchun qonun chiqaruvchi deb atagan. Shuning uchun ham Usmonlilar Sulaymonga o\u2018z davrida yevropaliklar tomonidan berilgan \u201cBuyuk\u201d va \u201cMuhtasham\u201d kabi unvonlarni adolatni ifodalovchi \u201cQonunchi\u201d unvoni bilan solishtirganda ahamiyati va ta\u2019siri unchalik katta emas deb hisoblashadi.
Qonuniy davri davlatning eng yuqori darajaga etgan davri emas, balki eng buyuk davlatning eng ilg'or boshqaruv tizimi bilan boshqarilgan davri edi.

Uning o'limi
Sulton Sulaymon hech qachon jihodni tark etmagan. O'zining keyingi yillarida u podagra bilan og'rigan va ot mina olmay qolgan. Biroq, u o'z kuchini dushmanlariga ko'rsatishga sabr qildi. Sulaymon 74 yoshda edi, lekin Habsburg qiroli musulmonlar chegarasiga bostirib kirganini bilgach, darhol jihodga otlandi. U og\u2018ir xastalikdan aziyat chekayotgan bo\u2018lsa-da, hijriy 973-yil 9-shavvol oyida (milodiy 1566-yil 29-aprel) katta qo\u2018shinga boshchilik qilib, qo\u2018shinni shaxsan boshqargan. U Vengriyaning eng yirik xristian qal\u2019alaridan biri bo\u2018lgan Szigetvar shahriga yetib keldi va porox va to\u2018plar ortdi. Jihodga chiqishdan oldin shifokori unga podagra borligi sababli tashqariga chiqmaslikni maslahat bergan. Tarixda abadiy qolib ketgan Sulton Sulaymonning javobi: \u201cAlloh yo\u2018lida jang qilib o\u2018lishni istardim\u201d.
Xudoga shon-sharaflar bo\u2018lsin, bu Sulton nihoyatda keksalikka yetib, dunyoning yarmi o\u2018z qo\u2018lida, yerning podshohlari uning chaqirig\u2018ida edi. U saroylarda yashashdan, xona oralarida sayr qilishdan, zavq-shavqdan bahramand bo\u2018lishdan bahramand bo\u2018lishi mumkin edi, lekin u Alloh yo\u2018lida jangchi bo\u2018lib chiqishni talab qildi.
U haqiqatda lashkarining boshida chiqib ketdi va podagrasi kuchayganidan otga mina olmadi, shuning uchun uni aravada olib, Szigetvar shahri devorlariga yetib keldi va uni qamal qila boshladi. Ikki haftadan kamroq vaqt ichida u uning oldingi istehkomlarini egallab oldi va janglar boshlanib, kurash avj oldi. Devorlarning mustahkamligi va nasroniylarning qal'asini himoya qilishdagi shafqatsizligi tufayli bu musulmonlar duch kelgan eng qiyin jang edi.
Jang va qamal taxminan besh oy davom etdi va fath masalasi faqat qiyinlashdi va fath qiyinligi sababli musulmonlarning tashvishlari ortdi. Bu yerda Sultonning kasalligi kuchayib, oxirati yaqinlashayotganini sezib, Alloh taologa duo qila boshladi va aytgan gaplari orasida: \u201cEy olamlar Parvardigori, musulmon bandalaringga g\u2018alaba ber, ularni qo\u2018llab-quvvatla, kofirlarga o\u2018t qo\u2018y\u201d.
Shunday qilib, Xudo Sulton Sulaymonning duosini ijobat qildi va musulmon to\u2018plaridan biri qal\u2019adagi porox omboriga tegib, dahshatli portlash sodir bo\u2018lib, qal\u2019aning katta qismini yorib, osmonga ko\u2018tardi. Musulmonlar qo\u2018rg\u2018onga hujum qildilar va u zabt etildi va qal\u2019aning eng baland joyiga Sulaymon bayrog\u2018i ko\u2018tarildi.
Fath xabari Sultonga yetib borgach, u juda xursand bo\u2018lib, bu ulug\u2018 ne\u2019matga shukronalar aytdi. U zot: "Endi o'lim rohat. Bu baxtiyor insonni bu abadiy baxti bilan tabriklayman. Alloh rozi bo'lgan va rozi bo'lganlardan bo'lgan bu rozi va to'q nafs muborakdir" dedi. Uning ruhi 974-hijriy yil 20-safar kuni \/ milodiy 1566-yil 5-sentabrda Alloh xohlasa, Yaratganga, mangu jannatga jo\u2018nadi.
Vazir Mehmed Posho o'zining merosxo'ri Sulton Salim II ga odam yubormaguncha Sultonning o'limi haqidagi xabarni yashirdi. U kelib, Siktvarda saltanat jilovini o\u02bbz qo\u02bbliga oldi, so\u02bbng shahid otasining jasadini ko\u02bbtarib Istanbulga kirdi. Bu esda qolarli kun bo'lib, unga o'xshagan kunlar faqat Fatih Sulton Mehmed vafotida kuzatilgan edi. Musulmonlar Sulton Sulaymonning vafoti haqidagi xabarni bilib, chuqur qayg\u2018uga tushdilar. Yevropa tomoniga kelsak, nasroniylar Boyazid I va Fatih Mehmeddan keyin ham Alloh yo\u2018lida kurashgan jangchi Sulton Sulaymonning o\u2018limidan xursand bo\u2018lganidek, hech kimning o\u2018limidan xursand bo\u2018lmagan edilar. Ular vafot etgan kunini bayramga aylantirdilar, o\u2018ninchi asrda xalq jihodini yangilagan, Alloh rahimahulloh vafot etganidan cherkov qo\u2018ng\u2018iroqlari shodlik bilan jarangladi.

Mayor Tamer Badrning \u201cUnutilmas yetakchilar\u201d kitobidan\u00a0<\/span><\/h1>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

28 \u0633\u0628\u062a\u0645\u0628\u0631 2014 \u00a0 \u0633\u0644\u064a\u0645\u0627\u0646 \u0627\u0644\u0642\u0627\u0646\u0648\u0646\u064a \u0644\u0645 \u064a\u0643\u0646 \u0633\u0644\u064a\u0645\u0627\u0646 \u0627\u0644\u0642\u0627\u0646\u0648\u0646\u064a \u063a\u0627\u0631\u0642\u0627\u064b \u0641\u064a \u0627\u0644\u0645\u0644\u0630\u0627\u062a \u0643\u0645\u0627 \u064a\u064f\u0631\u0648\u062c \u0644\u0646\u0627 \u0641\u064a \u0627\u0644\u0625\u0639\u0644\u0627\u0645 \u0628\u0644 \u0643\u0627\u0646 \u062d\u0627\u0643\u0645\u0627\u064b \u0639\u0627\u062f\u0644\u0627\u064b \u0648\u0634\u0627\u0639\u0631\u0627\u064b \u0648\u062e\u0637\u0627\u0637\u0627\u064b \u0648\u0645\u064f\u0644\u0645\u0651\u064b\u0627 \u0628\u0639\u062f\u062f \u0645\u0646 \u0627\u0644\u0644\u063a\u0627\u062a \u0627\u0644\u0634\u0631\u0642\u064a\u0629 \u0645\u0646 \u0628\u064a\u0646\u0647\u0627 \u0627\u0644\u0639\u0631\u0628\u064a\u0629 \u0648\u0645\u063a\u0631\u0645\u0627\u064b \u0628\u0627\u0644\u0628\u0646\u0627\u0621 \u0648\u0627\u0644\u062a\u0634\u064a\u064a\u062f \u0648\u0643\u0627\u0646 \u064a\u062d\u0628 \u0627\u0644\u062c\u0647\u0627\u062f \u0641\u064a \u0633\u0628\u064a\u0644 \u0627\u0644\u0644\u0647 \u0648\u0625\u0644\u064a\u0643\u0645 \u0642\u0635\u062a\u0647 \u0627\u0644\u062d\u0642\u064a\u0642\u064a\u0629 \u0625\u0646\u0647 \u0633\u0644\u064a\u0645\u0627\u0646 \u0627\u0644\u0642\u0627\u0646\u0648\u0646\u064a \u0628\u0646 \u0633\u0644\u064a\u0645 \u0648\u064a\u064f\u0639\u0631\u0641 \u0641\u064a \u0627\u0644\u063a\u0631\u0628 \u0628\u0633\u0644\u064a\u0645\u0627\u0646 \u0627\u0644\u0639\u0638\u064a\u0645, \u0648\u0647\u0648 […]<\/p>","protected":false},"author":2,"featured_media":21881,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_seopress_robots_primary_cat":"","_seopress_titles_title":"","_seopress_titles_desc":"","_seopress_robots_index":"","inline_featured_image":false,"_uf_show_specific_survey":0,"_uf_disable_surveys":false,"footnotes":""},"categories":[115,184],"tags":[],"class_list":{"0":"post-21880","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-115","8":"category-184"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tamerbadr.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21880","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tamerbadr.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tamerbadr.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tamerbadr.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tamerbadr.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21880"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/tamerbadr.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21880\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tamerbadr.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21881"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tamerbadr.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21880"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tamerbadr.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21880"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tamerbadr.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21880"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}